- Discovering Sanskrit: The World Language of Knowledge
संस्कृतस्य वैश्विकं परिदृश्यम्
संस्कृतभाषा भारतस्य प्राचीनतमा समृद्धतमा च ज्ञानभाषा अस्ति। सा केवलं धार्मिकानुष्ठानानां भाषा नास्ति, अपितु दर्शनस्य, साहित्यस्य, व्याकरणस्य, गणितस्य, ज्योतिषस्य, आयुर्वेदस्य, योगस्य, नाट्यस्य, वास्तुशास्त्रस्य, राजनीतेः विविधविज्ञानानां च विशालज्ञानराशेः वाहिका अस्ति। अद्य वैश्विकस्तरे संस्कृतस्य अध्ययनम्, अध्यापनम्, अनुसन्धानं च निरन्तरं प्रवर्धमानं दृश्यते।
१. विश्वविद्यापीठेषु संस्कृताध्ययनम्
अद्य भारतात् बहिः अपि अनेकासु प्रतिष्ठितासु शिक्षणसंस्थासु संस्कृतस्य अध्ययनम् अध्यापनं च प्रचलति। अमेरिका, ब्रिटेन, जर्मनी, फ्रान्स, ऑस्ट्रिया, इटली, ऑस्ट्रेलिया, जापानदेशः इत्यादिषु देशेषु संस्कृतभाषा, भारतीयदर्शनम्, वैदिकसाहित्यम्, बौद्ध-जैन-अध्ययनम्, दक्षिण-एशियाध्ययनं च विविधरूपेण पाठ्यते।
विशेषतः ऑक्सफोर्ड-विश्वविद्यालयः, हार्वर्ड-विश्वविद्यालयः, शिकागो-विश्वविद्यालयः, वियना-विश्वविद्यालयः इत्यादयः संस्थाः संस्कृताध्ययनस्य दीर्घां शैक्षणिकपरम्परां वहन्ति। अतः संस्कृतम् अधुना केवलं भारतस्य अध्ययनविषयः न, अपितु वैश्विकशैक्षणिकविमर्शस्य महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति।
२. संस्कृतस्य वैश्विकः सांस्कृतिकः प्रभावः
संस्कृतस्य प्रभावः भारतस्य भौगोलिकसीमाभ्यः बहुदूरं प्रसृतः अस्ति। नेपालः, श्रीलङ्का, इण्डोनेशिया, कम्बोडिया, थाईलैण्ड् इत्यादिषु देशेषु संस्कृतस्य प्रभावः भाषा-साहित्य-कला-स्थापत्य-धर्म-संस्कृतिषु स्पष्टतया दृश्यते।
दक्षिणपूर्व-एशियायाः अनेकदेशेषु प्राचीनसंस्कृतशिलालेखाः, रामायण-महाभारतपरम्पराः, संस्कृतमूलकाः शब्दाः, देवालयस्थापत्यम् इत्यादयः संस्कृतस्य व्यापकस्य सांस्कृतिकप्रभावस्य प्रमाणानि सन्ति।
३. वैदिकपरम्परायाः वैश्विकं महत्त्वम्
वेदाः विश्वस्य प्राचीनतमेषु ज्ञानस्रोतेषु अन्यतमाः मन्यन्ते। वैदिकमन्त्राणां शुद्धोच्चारणपूर्वकं मौखिकसंरक्षणं मानवसभ्यतायाः अद्भुतासु ज्ञानपरम्परासु अन्यतमम् अस्ति। UNESCO संस्थया अपि Vedic Chanting इत्यस्य परम्परा मानवतायाः अमूर्तसांस्कृतिकधरोहररूपेण स्वीकृता अस्ति।
एतेन ज्ञायते यत् वैदिक-संस्कृतपरम्परा केवलं भारतीयधरोहरः न, अपितु विश्वमानवतायाः सांस्कृतिकसम्पद् अपि अस्ति।
४. विश्वसंस्कृतसम्मेलनम्
संस्कृतस्य वैश्विकशोधपरम्परायां World Sanskrit Conference इत्यस्य विशिष्टं स्थानम् अस्ति। विश्वस्य विविधदेशेभ्यः संस्कृतविद्वांसः, भाषाविदः, दार्शनिकाः, इतिहासविदः, पाण्डुलिपिविशेषज्ञाः अन्ये च शोधकर्तारः अस्मिन् सम्मेलने सहभागितां कुर्वन्ति। International Association of Sanskrit Studies (IASS) अपि वैश्विकसंस्कृतविदुषां महत्त्वपूर्णं संस्थागतं मञ्चम् अस्ति। एतादृशाः प्रयासाः संस्कृतस्य अन्तर्राष्ट्रीयशैक्षणिकस्वरूपं सुदृढं कुर्वन्ति।
५. संस्कृतं भारतीयज्ञानपरम्परा च
अद्य विश्वे Indian Knowledge Systems (IKS) इत्यस्य विषये अभिरुचिः वर्धमाना अस्ति। योगः, आयुर्वेदः, वेदान्तः, भारतीयदर्शनम्, पर्यावरणचिन्तनम्, ध्यानम्, चेतनाध्ययनम् इत्यादयः विषयाः अन्तर्राष्ट्रीयशोधस्य विमर्शस्य च केन्द्रे आगच्छन्ति। एतेषां मूलग्रन्थानां सम्यगवगमनाय संस्कृतज्ञानम् अत्यन्तम् उपयुक्तम्। अतः संस्कृतं केवलं भाषा न, अपितु भारतीयज्ञानपरम्परायाः प्रवेशद्वारम् अस्ति।
६. संस्कृतं विज्ञानं च
संस्कृतसाहित्ये गणितम्, ज्योतिषम्, आयुर्वेदः, वास्तुशास्त्रम्, व्याकरणम्, ध्वनिविज्ञानम्, दर्शनम्, पर्यावरणचिन्तनम् इत्यादिषु विषयेषु विशालः ज्ञानभण्डारः विद्यते। आधुनिककाले एतेषां ग्रन्थानां वैज्ञानिकदृष्ट्या पुनरध्ययनस्य आवश्यकता वर्तते।
अत्र सावधानी अपि अपेक्षिता। प्राचीनग्रन्थेषु आधुनिकविज्ञानस्य प्रत्येकस्य आविष्कारस्य प्रत्यक्षं वर्णनम् अस्ति इति अतिशयोक्तिपूर्णाः दावाः न करणीयाः। प्रामाणिकग्रन्थाधारितम्, तुलनात्मकम्, समीक्षात्मकं च अनुसन्धानम् एव संस्कृतस्य वैश्विकप्रतिष्ठां वर्धयितुं शक्नोति।
७. डिजिटलयुगे संस्कृतम्
अद्य संस्कृतस्य कृते डिजिटलयुगः नवीनानि द्वाराणि उद्घाटयति। डिजिटल-पाण्डुलिपिसङ्ग्रहाः, ई-पुस्तकानि, ऑनलाइन-पाठ्यक्रमाः, डिजिटल-शब्दकोशाः, संगणकीयभाषाविज्ञानम्, कृत्रिमबुद्धिमत्ता च संस्कृताध्ययनस्य नूतनाः सम्भावनाः सृजन्ति। विशेषतः संस्कृतग्रन्थानां डिजिटलीकरणम्, पाठसमीक्षा, अनुवादः, भाषिकविश्लेषणम्, ज्ञानसङ्ग्रहणम् इत्यादिषु आधुनिकप्रौद्योगिक्याः उपयोगः महत्त्वपूर्णः भविष्यति।
८. संस्कृतस्य वैश्विकभविष्यम्
संस्कृतस्य भविष्यं केवलं प्राचीनग्रन्थानां संरक्षणे निहितं नास्ति। संस्कृतस्य प्रासङ्गिकता तदा अधिका भविष्यति यदा वयं तस्य ज्ञानपरम्परां वर्तमानस्य वैश्विकसमस्याभिः सह सम्बद्धां करिष्यामः। पर्यावरणम्, स्थायिविकासः, शिक्षा, मानवकल्याणम्, नैतिकता, योगः, स्वास्थ्यचिन्तनम्, शान्तिः, सह-अस्तित्वम् इत्यादिषु क्षेत्रेषु संस्कृतसाहित्यस्य ज्ञानसम्पदा नवीनान् विमर्शान् प्रेरयितुं शक्नोति।
उपनिषदः उद्घोषयति—
विद्ययाऽमृतमश्नुते।
महोपनिषदि च प्रसिद्धा भावना वर्तते—
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥
अतः संस्कृतस्य वैश्विकपरिदृश्यं केवलम् अतीतगौरवस्य कथा नास्ति; तत् परम्परायाः संरक्षणम्, ज्ञानस्य अनुसन्धानम्, आधुनिकप्रौद्योगिक्या सह समन्वयः, वैश्विकमानवकल्याणाय भारतीयज्ञानस्य पुनराविष्कारश्च अस्ति।
